3095 sayılı Kanun, para borçlarında uygulanacak faizin temel çerçevesini çizer. Avukat olarak faiz hesabı yaparken karşılaşılan soruların çoğu üç ana başlığa indirgenebilir: hangi faiz türü, hangi tarihten itibaren, ne kadar süre için. Bu yazı, üç başlığı pratik örneklerle ele alır.
Yasal faiz ile ticari avans faizinin farkı
Yasal (kanuni) faiz(3095 s.K. m.1) genel hukuk alacaklarında uygulanır. Oran, Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır.
Ticari temerrüt (avans) faizi(m.2/2) iki tarafın tacir olduğu, alacağın iki tarafın ticari işletmeleriyle ilgili olduğu hallerde uygulanır. Oran, TCMB'nin avans faiz oranıdır ve TCMB duyurularıyla değiştirilir.
Basit faiz, 365 gün esası — m.3
3095 s.K. m.3, bileşik faiz uygulamasını yasaklar. Sözleşmeyle aksi kararlaştırılsa bile geçersizdir. Bu sebeple faiz hesabı, basit faiz formülüyle ve 365 gün esasıyla yapılır:
Faiz = Anapara × Oran × Gün ÷ 365
Örnek 1 — Tek oranlı yasal faiz
- Anapara: 100.000 TL
- Temerrüt tarihi: 01.07.2024
- Ödeme tarihi: 01.10.2024
- Yasal faiz oranı (dönemde sabit): %48
- Gün sayısı: 92
Faiz = 100.000 × 0,48 × 92 ÷ 365 ≈ 12.098 TL
Örnek 2 — Dönem içinde oran değişimi
Yasal faiz oranı borç süresi içinde %48'den %52'ye çıkarılmışsa, dönem parçalanır:
| Alt dönem | Gün | Oran | Faiz |
|---|---|---|---|
| 01.07.2024 – 31.08.2024 | 62 | %48 | 8.153 TL |
| 01.09.2024 – 01.10.2024 | 30 | %52 | 4.274 TL |
| Toplam | 92 | — | 12.427 TL |
Yaklaşık değerler olup, somut olayda BaroCep faiz hesaplayıcısı tam günlük hesabı yapar.
Temerrüt tarihinin önemi
TBK m.117 uyarınca temerrüt başlangıcı:
- Vadesi belli alacaklarda — kendiliğinden (ihtarsız).
- Vadesi belli olmayan alacaklarda — alacaklının ihtarı ile.
- Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede — alacağın doğduğu tarihte (içtihat farklılaşabilir).
Kısmi ödeme mahsubu — TBK m.100
Borçlu kısmi ödeme yaptığında, aksi kararlaştırılmamışsa önce işlemiş faiz, sonra anapara mahsup edilir. Bu kural, alacaklının lehine ve borç bakiyesini doğru hesaplamak açısından önemlidir.
Yargıtay ilkeleri — kısa özet
- Bileşik faiz yasağı mutlaktır; sözleşmenin lafzı bunu dolaylı getirmiş olsa bile geçersizdir.
- Ticari iş niteliği, iki tarafın tacir olmasını ve uyuşmazlığın ticari işletmeleriyle ilgili olmasını gerektirir.
- Yabancı para alacaklarında 3095 s.K. m.4/a uygulanır; oran kural olarak devlet bankalarının o para birimi için uyguladığı mevduat faizi esas alınır.
Pratik öneri: Faiz hesabını dilekçeye eklerken dönem dökümünü tablo şeklinde göster. Mahkeme veya icra dairesi, itiraz hâlinde dönem ve oranı kontrol ederken bu dökümü hızlıca okur.